Zasady konstytucyjne ustroju

Jest to zbiór kilkunastu zasad ustrojowych, które ustanawiają fundamenty ustroju danego państwa. Zwane są czasami także zasadami naczelnymi ustroju. Ich określenie – zasady konstytucyjne – wynika z faktu, iż dokumentem który je wyraża (ustanawia) jest właśnie konstytucja. Ich doniosłość wyraża się zaś nie tylko źródłem pochodzenia, ale także faktem, iż stanowią one podstawę do istnienia innych norm, a także określają kluczowe cechy systemu społeczno – politycznego danego państwa. Dodatkowo wyrażają sobą najistotniejsze wartości, które są punktem odniesienia dla orzecznictwa sądowego i konstytucyjnego. W oparciu o Konstytucję RP z 2 kwietnia 1997 roku możemy wyróżnić co najmniej kilkanaście kluczowych zasad naczelnych:

  • Zasada republikańskiej formy państwa

    Stwierdza ona, iż państwo jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli. Państwo wedle niej rozumiane jest jako zrzeszenie obywateli, którego członkowie stanowią swoistą wspólnotę obywatelską (respublica, res populica), co zostaje przeciwstawione zasadzie państwa jako własności króla (regnum). Wynikają z tego konkretne postulaty. Po pierwsze fakt, iż państwo identyfikowane jest nie ze swoimi organami władzy czy realizowanymi przez nie funkcjami, ale z ogółem jej obywateli (naród w rozumieniu politycznym). Po drugie w świetle tej zasady członkowie wspólnoty (a zatem wszyscy obywatele Rzeczypospolitej), uprawnieni są do korzystania ze wszelkich dostępnych im praw i wolności, a także zobowiązani do realizacji wszelkich obowiązków służących do utrwalania jej powszechnego dobra. Po trzecie każdy obywatel może korzystać ze wszystkich instytucji i urządzeń działających w imieniu Rzeczpospolitej, a także przyczyniać się do trwania tychże instytucji, ich rozwoju i właściwego funkcjonowania. I wreszcie po czwarte – zasada ta ustanawia jako głowę państwa instytucję obieralną i kadencyjną, noszącą tytuł prezydenta.

    Zasada republikańskiej formy państwa jest fundamentem kilku niezmiernie ważnych zasad ustrojowych, m.in. zasady suwerenności narodu, zasady równości wobec prawa, dostępu do służby publicznej czy też demokratyczności.

    • Zasada suwerenności narodu i państwa demokratycznego

    W obrębie Rzeczypospolitej życie w swoim wymiarze politycznym organizowane jest poprzez suwerenną władzę. Źródłem tej władzy jest rozumiany politycznie Naród, któremu przysługują formy bezpośredniego udziału w rządzeniu (inicjatywa ustawodawcza, referendum). Jednak z uwagi na potrzebę praktyczności Naród realizuje swoje uprawnienia przede wszystkim poprzez politycznych reprezentantów wybieranych w wyborach powszechnych. Organy państwa wykonują swoje funkcje władcze wyłącznie na podstawie legitymacji udzielonej przez sam Naród (w formie bezpośredniej np. parlamentarzyści, bądź pośredniej np. wojewoda mianowany przez premiera, a ten poprzez uchwalone w sejmie wotum zaufania). W ramach realizowania posiadanej suwerenności, dopuszczalne są rozmaite formy kontroli organów władzy państwowej – Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Stanu, Rzecznik Praw Obywatelskich, Najwyższa Izba Kontroli, sądy administracyjne.

    • Zasada państwa prawnego

    Zasada ta opiera się na dwóch aspektach. Pierwszy z nich – formalny – oznacza, iż wszelkie organy państwowe działają na podstawie i w granicach prawa. Inaczej rzecz ujmując: prawo stoi ponad wszystkim, także ponad organami władzy. Zasada ta musi więc uwzględniać w sposób fundamentalny obowiązującą hierarchię istniejących źródeł prawa, gdyż ta hierarchia stanowi kluczowy element państwa prawnego.

    W wymiarze materialnym zasada państwa prawnego oznacza, iż prawo obowiązujące w państwie musi być zgodne z materialnymi przesłankami znajdującymi się w międzynarodowych aktach prawnych, a także z uznanymi powszechnie za sprawiedliwe i słuszne zasadami z zakresu filozofii prawa: wolności, godności człowieka, równości wobec prawa itp.

    W ramach zasady państwa prawnego muszą być także spełnione wymogi formalnych procedur tworzenia prawa – prawo bowiem nie obejmuje jedynie sfery jego stosowania, ale także tworzenia. Dotyczy to także sposobu publikowania prawa.

    W ramach koncepcji państwa prawnego mieści się również zasada wskazująca logikę określania przestrzeni prawa. Wedle niej, co nie jest organowi państwa prawnie dozwolone, jest zabronione, zaś co nie jest obywatelowi zabronione, jest dozwolone. Żaden obywatel nie może być więc zmuszony do wykonania tego, czego prawo mu wyraźnie nie nakazuje.

    Należy także podkreślić gwarancje instytucjonalne konieczne dla realnego funkcjonowania tejże zasady, a które są integralną częścią systemu państwa prawnego. W polskim systemie ustrojowym gwarancje uosabiane są w istnieniu takich instytucji jak Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Stanu, Rzecznik Praw Obywatelskich, Naczelny Sąd Administracyjny, a także niezawisłe sądy. Takie gwarancje spełniają też rozmaite zasady jak choćby podział władzy, konstytucjonalizm, legalność, prymat ustawy, zakaz retroakcji (lex retro non agit), dopuszczenie ingerencji w sferę wolności i własności jednostki wyłącznie na podstawie upoważnienia sądowego, sądową kontrolę władzy wykonawczej oraz odpowiedzialność odszkodowawczą państwa.

    Przepis ustanawiający zasadę państwa prawnego brzmi (art.2 Konstytucji): „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym”, co dodatkowo określa, iż najwyższe w hierarchii normy prawne mają pochodzić od politycznie rozumianego narodu, bądź jego reprezentacji. Określa więc nadrzędność ustawy w polskim systemie prawa. Konstytucja jako ustawa zasadnicza będzie także wpisywać się w ten model, wzmacniając to zapisem o przeprowadzanym referendum konstytucyjnym w przypadku zmiany rozdziału I (Rzeczpospolita), rozdziału II (Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela) oraz rozdziału XII (Zmiana Konstytucji).

    Zasada demokratycznego państwa prawnego pozostaje w ścisłym związku z takimi zasadami jak: suwerenności narodu, pluralizmu politycznego, reprezentacji politycznej czy samorządu terytorialnego.

    1 2 3 4 5

    Panel klienta

    Nazwa użytkownika:

    Hasło:

    Polecane Publikacje
    Słownik Licealisty

    Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

    Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych