Utopia

Pojęcie to pochodzi od tytułu opublikowanego w 1516 roku dzieła Tomasza Morusa, który przedstawił w nim wizję idealnego społeczeństwa, opartego na realizacji powszechnej sprawiedliwości. Była to jedna z wielu prób odpowiedzi, na głęboko tkwiącą w człowieku etyczną potrzebę stworzenia systemu społecznego zapewniającego maksymalną szczęśliwość mieszkającym w nim jednostkom. Dzieło Morusa stało się dla tego typu projektów swoistym symbolem, zaś sam tytuł okazał się neologizmem, który na trwałe wszedł do myśli społecznej, politycznej i literatury. Sama wizja idealnego systemu nie była jednak pierwsza, gdyż najsłynniejszą utopię jeszcze w starożytności stworzył Platon w „Państwie”.

Samo znaczenie słowa utopia nie jest jednoznaczne. Najczęściej tłumaczy się je jako „miejsce, które nie istnieje, którego nie ma”, jednak taka interpretacja nie musi być właściwa. Słowo „topia” (gr. topos) oznacza miejsce, jednak nie ma pewności czy „u” pochodzi od „eu” czy też od „ou”. W przypadku pierwszym utopia okazałaby się „eutopią” czyli dobrym miejscem, w drugim „outopią”, czyli właśnie miejscem, którego nie ma. I ten drugi przypadek przyjął się w dominującej interpretacji, znajdując wielu naśladowców, jak choćby Tomasza Campanellę („Państwo Słońca”) czy Franciszka Bacona („Nową Atlantydę”).

Można więc stwierdzić, iż u podłoża powstania wszystkich utopii leżały szlachetne intencje: była to próba przekroczenia ułomności istniejącego porządku społecznego, pełnego niesprawiedliwości, nierówności oraz braku solidarności i stworzenia czegoś przeciwnego, w czym każdy człowiek mógłby odnaleźć swoją szansę na dobre i szczęśliwe życie. Intencje były zatem ściśle etyczne. Problem z tym, iż twórcy utopi przy ich konstruowaniu ulegali nierealnym pragnieniom, nie mającym wiele wspólnego z rzeczywistością. Wierzyli w to, iż natura ludzka jest dobra, a zatem że można zbudować lepszy świat rezygnując z przemocy i odwołując się jedynie do samej dobrej woli. Uważali poza tym, iż rozumność i racjonalność człowieka sprawi, że dokonywane przez niego wybory umożliwią skonstruowanie w pełni uporządkowanego i przewidywalnego świata. Jak uczy nas historia – tak się jednak nie stało.

Utopie mają generalnie dwojaki charakter. Pierwsze z nich stanową próbę wyrażenia pewnego pragnienia, które nie ma aspiracji być konkretnym planem i nawoływaniem do określonej zmiany. Mimo istnienia w nich krytyki wobec istniejącej rzeczywistości nie postulują one żadnych radykalnych rewolucji, ale stanowią raczej formę umysłowej ucieczki w wizję lepszego świata. Utopia taka wskazuje zło, jednak nie postuluje konkretnych działań mających zastąpić go jakimś konkretnym dobrem. Przykładem jest choćby dzieło Tomasza Morusa. Drugim typem utopii są te wizje, w których pojawia się konkretny ideał ustroju społecznego i politycznego, jaki ma się stać celem społecznej realizacji. Cel ten stanowi jednak tak istotne wezwanie moralne, że należy do niego dążyć bez względu na cenę i poziom stosowanej przemocy. Efektem były słynne paradoksy: terror stosowany w imię pokoju i kłamstwa tworzone w imię ochrony prawdy. Próby realizacji tych utopii okazały się dramatyczne. Komunistyczny raj na ziemi stał się – bez względu na miejsce realizacji – więzieniem dla milionów ludzi, a nie poddająca się łatwej obróbce rzeczywistość musiała ugiąć się pod wpływem przemocy i manipulacji. Sowiecki marksizm-leninizm, chiński maoizm czy kubański fidelizm napotkały na opór materii, która miała oporu nie stawiać. Rzeczywistość okazała się nieść za sobą nieusuwalne przeszkody, z których największymi okazały się ludzka wolność i związany z nią indywidualizm. Dwie cechy rzeczywistości nie chcące poddać się czyjejś apodyktycznej i totalitarnej wizji. Stąd też trzeba było przeciwników do powszechnego szczęścia przymusić, bądź po prostu zlikwidować, aby nie oddzielali innych od jego wypełnienia.

Panel klienta

Nazwa użytkownika:

Hasło:

Polecane Publikacje
Słownik Licealisty

Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych