Teorie zmiany społecznej

W naukach społecznych od samego początku istniało dążenie do tego, aby historię ludzkości i jej rozwój przedstawiać jako pewne całościowe, dające się uchwycić schematy. Dążenie to łączyło się z przekonaniem, iż dzieje ludzkości posiadają jakiś sens, logikę, jakiś identyczny dla wszystkich społeczności model. Najczęściej był to model linearnego rozwoju, którego miał charakteryzować nieustanny postęp, a zatem zmiany kierunkowe, w których każdy następny etap ma charakter rozwojowy wobec poprzedniego. Były jednak i takie koncepcje, które miały charakter cykliczny, a więc powracających kołowo, powtarzających się w określonej kolejności faz. Jednak, której z tych dwóch wersji byśmy nie rozpatrywali, cechowały się one tym, iż dzieje ludzkości ujmowały w pewne ramy, w którym wszystkie elementy są ze sobą chronologicznie powiązane i stanowiące ciąg przyczynowo-skutkowy od najdalszej przeszłości do teraźniejszości i dalej do przyszłości.

Wedle takiego podejścia w odniesieniu do każdego społeczeństwa można mówić o określonej formie jego historycznego rozwoju. Każde społeczeństwo, od swoich pierwotnych form, przeszło bowiem długą drogę, ale zawsze była to droga poprzez jedno ze stadiów rozwojowych. Patrząc się zatem na kraje Europy i Afryki można powiedzieć, iż istniejąca między nimi różnica wynika z faktu, iż te pierwsze znajdują się dalej na drodze „logiki dziejów”. A zatem, aby te społeczeństwa Afryki dotarły do tego samego momentu co Europa, muszą po kolei przejść przez wszystkie etapy, które je od niej oddzielają.

Teorie zmiany społecznej (nazywane też czasami teoriami dziejów lub teoriami form organizacji społeczeństw) wskazują, w jaki sposób rozwijały się poszczególne społeczeństwa, na czym polegała dynamika ich rozwoju, jak były zorganizowane i co uznano za kluczowy element wyróżniający poszczególne stadia ich wewnętrznej organizacji. W myśli socjologicznej powstały trzy główne nurty mówiące o tym, jak kształtowały się owe zmiany, które kształtowały charakter poszczególnych społeczeństw:

  • cykliczna

Jej podstawowym założeniem jest to, iż poszczególne stadia rozwojowe nie mają charakteru linearnego, to znaczy takiego, gdzie każde kolejne stadium jest inne i ma charakter rozwojowy, ale w następujących po sobie okresach uosabiają wiele z tego, co miały już stadia występujące w przeszłości. Kluczowym przedstawicielem teorii cyklicznej był Pitrim Sorokin, który uważał, iż w toku historycznego trwania społeczności uosabiają jedną z dwóch ludzkich kultur: duchową (np. średniowiecze, barok, romantyzm) lub witalną (starożytność, renesans, oświecenie).

  • linearna

Jej podstawowym założeniem jest to, iż poszczególne stadia rozwojowe mają charakter linearny, a zatem w kolejnych stadiach nie ma powrotu do jakiegokolwiek elementu z przeszłych form organizacji. Przykładem może być współczesne rozumienie dziejów socjologii, gdzie kolejne stadia to okresy dominacji jednego typu wytwórczości i pozyskiwania bogactwa: społeczeństwo pierwotne – zbieractwo, myślistwo; społeczeństwo rolniczo-chłopskie – rolnictwo; społeczeństwo industrialne – przemysł; społeczeństwo postindustrialne – handel i usługi.

  • marksistowska

Teoria Karola Marksa wychodziła z założenia, iż historia posiada swoje „żelazne prawa”, a zatem podlega identycznym prawidłom, jak sfera przyrody. Przyglądając się zatem dziejom ludzkości można dostrzec, iż przechodzą one kolejno poprzez poszczególne stadia, zmierzając do pewnego stadium kulminacyjnego, którym – wedle Marksa – jest komunizm. Poszczególne etapy rozwoju ludzkości różnią się między sobą strukturami społeczno-ekonomicznymi, które przybierają charakter struktur pierwotnych, niewolniczych, feudalnych, kapitalistycznych i wreszcie komunistycznych. Czas, w którym żył Marks to okres kapitalizmu. Skąd zatem wiadomo było, iż kolejną fazą będzie komunizm? Dzięki istnieniu „praw historii, praw dziejów”. Znając je można było przewidzieć – według Marksa – jak potoczy się historia ludzkości.

Teoria Karola Marksa zbudowana została w oparciu o kryterium typu stosunków społecznych panujących w danym społeczeństwie i w dużej mierze ma charakter linearny. Kolejne stadia (pierwotne – niewolnicze – feudalne – kapitalistyczne – – komunistyczne), zawierają pewne nowe i niepowtarzalne elementy, jak kształtujące się klasy społeczne, jednak można mówić o kilku czynnikach, które ową linearność zaburzają. Po pierwsze w każdym kolejnym stadium istnieje powtarzalność panującego między klasami społecznymi konfliktu klasowego (chłopów z feudałami, kapitalistów z robotnikami itp.). Po drugie sama forma podległości pomiędzy klasami – choć zmodyfikowana – trwa przez trzy stadia. I po trzecie w formie końcowej – komunistycznej – społeczeństwo uzyskuje kres swoich przekształceń, gdyż znikają czynniki konfliktu czyli własność i państwo.

Tak więc linearność marksizmu to ujawnianie się pewnych zmian panujących w stosunkach społecznych. Cykliczność to zaburzenia zmian, sprawiające, iż nie mają one tak „gładkiego” charakteru jak w klasycznych teoriach ewolucji. W każdym stadium występują bowiem elementy regresujące, które są formą „korzystania” z rozwiązań już istniejących. A są nimi niesprawiedliwe stosunki społeczne czyli nierówność klasowa, alienacja i wyzysk. To elementy, które w ostatecznym rozrachunku muszą być przezwyciężone i zniesione. A dzieje się to na drodze rewolucji.

Panel klienta

Nazwa użytkownika:

Hasło:

Polecane Publikacje
Słownik Licealisty

Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych