Rządy prawa

Pojęcie to oznacza sytuację, w której w danym państwie organy władzy publicznej ściśle przestrzegają ustanowionego przez siebie prawa. Jest to doktryna prawna będąca częścią liberalnej koncepcji państwa, wedle której prawo stanowi najlepszą gwarancję ochrony wolności jednostki. Doktryna ta rodziła się wraz z ideą głoszącą, iż nadrzędnym celem państwa jest stworzenie warunków pokojowej egzystencji i czuwanie nad jej trwałością. Reszta należy do twórczości i przedsiębiorczości samych obywateli. Doktryna rządów prawa powstawała jako część tzw. koncepcji państwa minimum; państwo nie powinno mieć zbyt wiele obszarów działania, jednak tam, gdzie to następuje, winno wykazywać się surowością i skutecznością.

W świetle dzisiaj obowiązujących standardów panujących w systemach liberalnej demokracji państwo prawa oznacza kilka istotnych elementów. Przede wszystkim fakt, iż jest w nim wbudowany mechanizm ograniczający zakres sprawowanej władzy poprzez istnienie pisanych konstytucji, którym nadany jest status najwyższej instancji. Takie rozwiązanie określa się mianem konstytucjonalizmu (art. 8 Konstytucji RP), wedle którego prawo ma charakter hierarchiczny i zwieńczony z samej góry ustawą zasadniczą. Spisanie takiej zasady i nadanie jej klauzuli najwyższej wykonalności sprawia, iż decyzje władzy mogą zostać poddane kontroli co do zgodności z konstytucją i innymi źródłami prawa. Brak takiej zgodności sprawia zaś, iż wprowadzone przez nie rozwiązania uznane zostają za bezprawne, a zatem nie znajdujące podstaw do uprawomocnienia.

Istnieje jednak jeden podstawowy problem z tak sformułowaną zasadą: muszą istnieć mechanizmy egzekwujące wykrytą niezgodność z prawem. Cóż z konkretnego przepisu, jeśli nie istniałyby rozwiązania mające stanowić ochronę zawartej w nim normy? Doskonałym tego przykładem była konstytucja PRL-u z 22 lipca 1952 roku. Zawierała w sobie wiele przepisów sugerujących, iż PRL to państwo, gdzie istnieje szeroka gama wolności i swobód obywatelskich. Ich realne występowanie ograniczało się jednak do objętości samej publikacji, nie znajdując potwierdzenia w życiu i faktach. O bezkarnym łamaniu prawa w Polsce Ludowej wiemy wystarczająco wiele.

Kolejną cechą państwa jest zasada, iż prawo nie działa wstecz (art. 42). Nie można bowiem sądzić osoby za czyn, który w chwili jego popełnienia nie był uznany za zabroniony. Zakładając bowiem, że człowiek działa świadomie i z szacunkiem dla prawa, kara dotykała by go w obszarze, gdzie prawo nie zostało w żaden sposób złamane. Innymi zasadami są m.in. nakaz działania organów państwa na podstawie i w granicach prawa (art. 7), równość kobiet i mężczyzn we wszystkich aspektach życia (art. 33), chronienie praw mniejszości (art. 35), chronienie życia zdrowia i wolności osobistej (art. 38-41), prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (a zatem także kwestia istnienia niezależnego sądownictwa i jego instancyjności, art. 45, 173 i 176).

Rzecz jasna rządy prawa to także cały zespół aspektów, dla których nie ma określonych przepisów. Prawo bowiem powinno być stabilne (gdyż tylko wtedy jest przewidywalne), jasne (gdyż jedynie wówczas można działać w jego obrębie w sposób nie budzący wątpliwości), powinno być spójne i logiczne (co to za prawo, którego przepisy wzajemnie się wykluczają) i wreszcie nie powinno zawierać luk (gdyż rodzi to społeczne mechanizmy obchodzenia prawa).

Panel klienta

Nazwa użytkownika:

Hasło:

Polecane Publikacje
Słownik Licealisty

Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych