Referendum

Jest to uprawnienie polityczne Narodu pojmowanego politycznie (wszyscy obywatele państwa), poprzez które realizuje się idea demokracji bezpośredniej dającej możliwość wypowiadania się na określone kwestie każdemu dorosłemu obywatelowi państwa, posiadającemu czynne prawo wyborcze. Referendum jest zatem procedurą, w której władza polityczna zadaje pytanie społeczeństwu, zaś ono w procedurze identycznej jak procedura głosowania podejmuje decyzję co do dalszego rozwoju sprawy. Samo głosowanie polega na zakreśleniu na karcie referendalnej jednej z zaprezentowanych opcji, w efekcie czego ta z nich, która uzyska największą liczbę głosów jest traktowana w sposób wiążący. Takie referendum ma charakter władczy – Naród podejmuje w nim decyzję, dla której nie ma instancji odwoławczej. Może jednak istnieć sytuacja, w której odwołanie się do opinii Narodu będzie miało charakter konsultacji – ma to miejsce wtedy, gdy wynik referendum nie jest wiążący (wzięło w nim udział mniej niż 50 proc. uprawnionych do głosowania). Można by zatem powiedzieć, iż jest to forma politycznego sondażu, gdzie w określonej sprawie wypowiadają się dorośli obywatele całego państwa, z tym, że wynik tego badania nie ma charakteru poznawczego, ale jest prawnie wiążący.

Z przytoczonego opisu widać wyraźnie pewne ograniczenia procedury referendalnej. Po pierwsze aby możliwe było jego przeprowadzenie, dokonywany przez społeczeństwo wybór musi mieć charakter zamknięty, ograniczający się bardzo konkretnie wyszczególnionych opcji. Po drugie skutkuje to tym, iż dokonywany wybór niekoniecznie musi odwzorowywać to, na czym społeczeństwu rzeczywiście najbardziej zależy. Wszelkie możliwe do wyboru opcje zostały wcześniej przedyskutowane w gronie elit politycznych i dokonano na nich subiektywnej selekcji. Nie ma jednak żadnej pewności, że wybór elit musi pokrywać się z tym, co preferowałoby w wolnym wyborze społeczeństwo. Wybiera ono więc opcję dla siebie najlepszą, ale najlepszą spośród zaproponowanych mu opcji, a nie spośród wszystkich możliwych do pomyślenia wariantów. W ten sposób podmiotowość polityczna Narodu zostaje znacząco ograniczona. Po trzecie głosowanie ma charakter alternatywy wykluczającej, to znaczy, iż polega na opowiedzeniu się „za” bądź „przeciw” bez wskazywania na jakiekolwiek „ale”.

Istnieje kilka kryteriów, w oparciu o które można dokonać podziału referendów na poszczególne typy. Po pierwsze ze względu na skutki prawne dzielimy je na wiążące i opiniotwórcze. Jest to inny przypadek niż opisany powyżej, gdyż mamy tutaj do czynienia nie tyle z nie przekroczeniem określonego progu (owych 50 proc.), ile z ustawowym określeniem, iż dane referendum ma charakter konsultacji społecznej. I to bez względu na odsetek biorących udział w głosowaniu. Po drugie ze względu na tryb realizacji dzielimy referenda na obligatoryjne i fakultatywne. Te pierwsze mają charakter bezwzględny (jeśli zaistnieją określone okoliczności referendum musi się odbyć), te drugie zależą wyłącznie od decyzji wskazanego w konstytucji organu władzy (np. parlamentu lub prezydenta). I wreszcie ze względu na zasięg realizacji wyróżniamy referenda ogólnokrajowe i lokalne (te pierwsze dotyczą spraw, których konsekwencje odczuje cały Naród, te drugie przynoszą skutki jedynie dla społeczności lokalnej).

Jeśli chodzi o samą materię, dla której odbywają się referenda, to może nią być bardzo szeroki zakres spraw. Od zmiany konstytucji, poprzez kwestie istotne gospodarczo i społecznie, aż po członkostwo państwa w organizacji międzynarodowej, której oddaje ważną część swoich suwerennych kompetencji. Szczególnego rodzaju aktem referendalnym jest głosowanie mające na celu zdecydowanie o przynależności politycznej jakiegoś spornego terytorium. Takie referendum określa się mianem plebiscytu.

W Polsce po 1945 roku referenda miały miejsce kilkakrotnie. Pierwszym było referendum w roku 1946 za czasów kształtującego się reżimu komunistycznego, które rozstrzygało trzy kwestie: po pierwsze jednoizbowości parlamentu (likwidacja Senatu), po drugie nacjonalizacji własności ziemskiej i przemysłu, i po trzecie sprawy granic na Odrze i Nysie Łużyckiej. Kolejnym referendum było to z 1987, kiedy system komunistyczny chylił się ku upadkowi i rozpoczęto wprowadzanie zmian dla jego likwidacji. Zadano respondentom dwa pytania: o zgodę na działania zmierzające do uzdrowienia gospodarki wiążące się z trudnym okresem przejściowym oraz o zgodę na przemiany demokratyczne w życiu politycznym.

Dwa kolejne referenda odbyły się w roku 1996 i dotyczyły powszechnego uwłaszczenia obywateli oraz reprywatyzacji (oddanie obywatelom majątku państwowego), zaś w roku 1997 odbyło się referendum konstytucyjne. Ostatnim zrealizowanym w Polsce referendum było tzw. referendum ratyfikacyjne wyrażające zgodą na ratyfikację przez Prezydenta RP umowy międzynarodowej określającej warunki wejścia Polski do Unii Europejskiej. Odbyło się ono w wersji dwudniowej – 8 i 9 czerwca 2003 roku.

W świetle przepisów Konstytucji RP w Polsce mamy do czynienia z trzema sytuacjami, w których może dojść do ogłoszenia referendum. Pierwsza to opowiedzenie się społeczeństwa w kwestiach „o szczególnym znaczeniu dla państwa”. Druga to wyrażenie zgody na ratyfikację umowy międzynarodowej. Trzecia zaś to referendum dotyczące zmiany Konstytucji RP.

Panel klienta

Nazwa użytkownika:

Hasło:

Polecane Publikacje
Słownik Licealisty

Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych