Prawa człowieka

Jest to pojęcie odnoszące się do grupy uprawnień, jakie przysługują każdemu człowiekowi od momentu narodzin aż do śmierci, bez względu na pochodzenie społeczne, narodowość, religię, płeć czy wyznawany światopogląd. Prawa człowieka stanowią zawarty w najważniejszych dokumentach prawa międzynarodowego katalog uprawnień, których ochrona powinna być szczególnym przedmiotem troski istniejących państw. Stworzenie tego katalogu miało na celu zwiększenie ochrony godności i suwerenności jednostki przed ingerencją państwa i wszelkich innych podmiotów, które chciałyby tą suwerenność naruszać. A w przypadku państw, w których te prawa były systematycznie łamane, katalog miał stanowić swego rodzaju tabliczkę z napisem: „Stop! Tego nie wolno!”.

Dla właściwego zrozumienia statusu praw człowieka należy uzmysłowić sobie, iż wedle ich powszechnego rozumienia mają one charakter pierwotny. Nie są zatem efektem jakiegoś przywileju, łaski, którą państwo okazuje swoim obywatelom, ale czymś przynależnym człowiekowi. Nie wynikają z niczyjego nadania. Państwo ma jedynie tworzyć zespół instytucji i rozwiązań prawnych, które umożliwiałyby jednostkom jak najpełniejsze korzystanie z przyrodzonych im praw.

Zagadnienie praw człowieka bardzo ściśle dotyczy relacji państwo – jednostka, to znaczy jest próbą wyznaczenia pewnych standardów w zakresie traktowania człowieka przez reżimy polityczne. Prawa człowieka mają zatem charakter praw wertykalnych (ukierunkowanych pionowo). Nie dotyczą one relacji osobowych, gdyż uznano, iż pomimo faktu pociągania za sobą określonych zobowiązań, takie zjawiska jak miłość, przyjaźń, stosunki sąsiedzkie czy w ogóle relacje człowieka do człowieka nie są domeną praw człowieka w rozumieniu powszechnie uznanym. Ich przestrzeganie nie mogą być bowiem w żaden sposób zadekretowane.

W art. 30 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku napisane jest, iż „przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych”. Ten zapis expressis verbis (a zatem wprost, bezpośrednio) wskazuje na trzy kluczowe cechy praw człowieka i pośrednio na czwartą. Pojęcie przyrodzoności oznacza, iż każdy człowiek posiada te prawa od momentu urodzenia. Czy też z samego faktu istnienia w odniesieniu do osoby poczętej, ale jeszcze nie narodzonej. Pojęcie niezbywalności oznacza, iż żadna z osób nie może się ich w jakikolwiek sposób wyrzec. Prawa człowieka są zatem nierozerwalnie związane z istnieniem ludzkim, z jego życiem, mając charakter nieredukowalny. Trzecie określenie to nienaruszalność. Pojęcie to oznacza, iż nikt nie może człowieka pozbawić posiadanego przez niego zestawu praw. Nikt też nie może ich naruszyć twierdząc równocześnie, iż działa właściwie, w imię jakiejś szczególnie istotnej idei czy wartości. Ostatnim przymiotnikiem charakteryzującym prawa człowieka jest powszechność. W polskiej konstytucji nie zostało to zapisane wprost, jednak wynika to ze zwrotu określającego adresata: są nimi wszyscy ludzie (zarówno obywatele, jak i nie obywatele).

W dobie państwa demokratycznego wydawało by się, iż nic nie stoi na przeszkodzie poszanowania człowieka, jego integralności oraz wolności. A jednak istnienie praw człowieka nie jest jedynie prostym wynikiem istnienia reżimów demokratycznych. Istnienie rządów większości wcale nie gwarantuje realizacji idei szacunku wobec życia ludzkiego i każdej żyjącej w danym społeczeństwie jednostki, gdyż i systemy demokratyczne mają swoje skłonności do dominacji. Znakomitym przykładem jest choćby historia Sokratesa, która skłania nas do patrzenia na demokrację jako reżim posiadający wiele „niebezpiecznych miejsc”. Wola większości nie może być podmiotem wydawania ostatecznych stwierdzeń. Musi być ona bowiem ograniczona. I właśnie owo ograniczenie władzy (nawet tej, która pochodzi od zdecydowanej większości) jest jednym z postulatów praw człowieka.

Materializacja idei praw człowieka choć ma długą historię, w wymiarze powszechnym została zrealizowana dopiero w XX wieku i to w drugiej jego połowie. Wtedy to na skutek popełnionych w czasie II wojny światowej zbrodni, zdecydowano się podjąć działania mające na celu ochronę ludzkiej godności i wolności. W efekcie „odkurzono” dawno nie używane pojęcie jakim jest prawo naturalne (co uczyniono w czasie procesu norymberskiego), a także uznano, iż walka o prawa nie powinna dotyczyć tylko własnych obywateli, ale cały rodzaj ludzki, każdą ludzką jednostkę.

Zwieńczenie całego procesu rozwoju praw człowieka nastąpiło wraz z uchwaleniem 26 czerwca 1945 roku Karty Narodów Zjednoczonych, a tym samym powołaniu do życia Organizacji Narodów Zjednoczonych – ciała politycznego grupującego państwa, mającego stać na straży przestrzegania praw człowieka. Efektem końcowym tych działań było uchwalenie 10 grudnia 1948 r. Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

Mimo, iż Deklaracja miała charakter moralnego manifestu, bez stworzenia jakichkolwiek formalnych mechanizmów egzekucji, była w kwestii działań na rzecz ochrony człowieka czymś niezwykłym. Choćby dlatego, iż zdecydowano się zaniechać ideologicznego uzgadniania stworzonej koncepcji godząc się, iż (mimo problemów z wyjaśnieniem pojęcia), ludzka godność jest czymś czemu nadano wymiar realności. Z tego tytułu też ma moc imperatywu, który nawołuje do poszanowania życia każdego człowieka. Uznając ją przed tak szacownym gronem jakim jest Zgromadzenie Ogólne ONZ Deklaracja przez kolejne dziesięciolecia wywarła znaczący wkład w odmienianie ludzkiego patrzenia na kwestię praw osoby ludzkiej. Doprowadziła w ostateczności do podpisania w 1966 roku dwóch dokumentów: Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, które stały się podstawowym elementem ogólnoświatowego systemu chroniącego prawa człowieka. Celowo podzielono uwzględniany katalog praw na dwa dokumenty, gdyż prawa zawarte w pierwszym z nich mają charakter bezwzględny, w drugim zaś są formą zobowiązania państw do podjęcia wysiłków na rzecz ich realizacji. W przypadku pierwszym mamy bowiem do czynienia z prawami i wolnościami określanymi często jako negatywne (to znaczy takimi, które istnieją jako coś pierwotnego, a państwo ma za zadania zagwarantować ich urzeczywistnienie), w drugim zaś z prawami pozytywnymi (to znaczy takimi, które są formą prawa do określonych dóbr, zaś ich realizacja nie może mieć charakteru bezwzględnego).

W sumie od roku 1948 roku, a zatem od momentu uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, pod egidą ONZ uchwalono ponad 50 traktatów i deklaracji takich jak: Konwencja o zapobieganiu i karaniu zbrodni ludobójstwa (1948), Konwencja dotycząca statusu uchodźców (1951), Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej (1965), Konwencja przeciwko torturom i innemu okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu lub karaniu (1984), Deklaracja o prawie ludów do pokoju (1984) czy też Deklaracja o prawie do rozwoju (1986). Badaniem stanu przestrzegania praw człowieka w konkretnych rejonach świata zajmuje się w sumie siedem komitetów będących częścią ONZ-u: Komitet ds. Eliminacji Dyskryminacji Rasowej, Komitet Praw Człowieka, Komitet Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturalnych, Komitet przeciwko Torturom, Komitet ds. Eliminacji Dyskryminacji Kobiet oraz Komitet Praw Dziecka.

Panel klienta

Nazwa użytkownika:

Hasło:

Zarejestruj się Zapomniałem hasła...
Polecane Publikacje
Słownik Licealisty

Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych