Państwo prawa

Jest to zasada ustrojowa państwa demokratycznego, wedle której naczelną cechą działania organów państwowych jest pojęcie praworządności, odnoszące się do organów państwowych. Zasada ta ustanawia pewien standard ich funkcjonowania, zarówno w zakresie tworzenia prawa (proces legislacyjny), stosowania (egzekucja prawa), jak i jego wykorzystywania w procesach sądowych.

W języku prawniczym pojęcie „państwa prawa” można najkrócej streścić zdaniem pochodzącym z Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku. W artykule 7 stanowi ona, iż „organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Co to oznacza? Po pierwsze, iż działanie organów państwa jest warunkowane dokładnie odwrotną zasadą niż zasada wolności obywatelskiej, która mówi: „Co nie jest zabronione, jest dozwolone”. Wedle tego przepisu Konstytucji organom państwowym (zarówno tym centralnym, naczelnym, jak i samorządowym) wolno tylko tyle, na ile pozwala im prawo. I nic więcej. Zasadą każdego prawa w państwie demokratycznym jest to, iż ma ono charakter służebny wobec obywateli. Nie działa zatem z własnego nadania, ale z faktu, iż wykonuje w pełni określoną rolę. Przekonuje nas o tym fakt, iż naczelną zasadą ustrojową współczesnych demokracji jest zasada suwerenności Narodu. Źródłem najwyższej władzy jest zatem Naród, a nie państwo (czy jakiś jego organ władzy).

Każdy ruch państwa musi mieć zatem dla siebie podstawę prawną. Jeśli jest podstawa dla jakiegoś działania – organ państwowy może działać. Jeśli nie ma – podjęcie działania jest niezgodne z prawem, nawet jeśli przyświeca mu cel w postaci wykrycia przestępstwa. Druga część art. 7 Konstytucji porusza jednak jeszcze jedną kwestię – granic prawa. Nie wystarczy bowiem przepis przyznający organowi państwowemu jakąś kompetencję. Każde prawo ma bowiem granice nadawanych uprawnień i działanie w ich obrębie stanowi warunek legalności.

Generalnie można wskazać, iż realizacja idei państwa prawa dokonuje się na dwóch poziomach: formalnym i materialnym. Poziom formalny jest dokładnie wyrażony w przytoczonym powyżej zdaniu z art.7 Konstytucji. Można by go nazwać proceduralnym. Nie mówi nam niczego o tym, jakie konkretne przepisy zawiera owo prawo oraz do jakich szczegółowych zasad ma się stosować. Powiedziane jest jedynie: prawo istnieje, a skoro tak, to organy państwowe mogą działać tylko na jego podstawie i w jego obrębie. Jest to jednak niewystarczające do spełnienia warunków państwa prawa. W czasie procesów norymberskich (denazyfikacyjnych) wielu niemieckich zbrodniarzy tłumaczyło się, iż w czasie II wojny światowej postępowali zgodnie z prawem. Wykonywali rozkazy swoich przełożonych. Podobnie było w przypadku reżimów komunistycznych. W wielu z nich istniały oficjalne konstytucje, które na poziomie przepisów były pełne frazesów o wolnościach obywatelskich, jednak w rzeczywistości okazały się martwe. Samo istnienie prawa nie rozwiązuje zatem problemu praworządności organów władzy, gdyż po pierwsze może być to prawo niesprawiedliwe i niegodziwe (nazistowskie Niemcy), albo stanowić jedynie fasadę dla realnej przemocy (państwa komunistyczne). Aby prawo spełniało zatem swoją rolę musi obejmować drugi poziom zwany materialnym.

Państwo prawa zatem to takie, które nie tylko spełnia formalne wymogi tworzenia i stosowania prawa, ale w którym treść stanowionego prawa jest zgodna z pewnymi założeniami o charakterze aksjologicznym, etycznym. Oczywiście powstaje pytanie: w jaki sposób przyjąć kryteria oceny, skoro aksjologia stanowi nierozwiązywalny przedmiot sporów? Uważa się, iż odpowiedzią są rozwiązania, przyjęte w powszechnie uznanych międzynarodowych deklaracjach i konwencjach. Przykładem są choćby dwa najważniejsze dokumenty; pierwszy o charakterze ogólnoświatowym (Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 10 grudnia 1948), i po drugie o charakterze kontynentalnym (Europejska Konwencja Praw Człowieka z 4 listopada 1950). Dokumenty te wskazują na pewien zespół praw i wolności, które powinny być w równym stopniu realizowane dla wszystkich. Za przykład niech posłużą choćby takie, jak zasada równości wobec prawa, zasada zakazu tortur czy wolności sumienia i wyznania.

Oczywiście w bardzo szerokim rozumieniu zasada państwa prawa będzie obejmować także cały szereg dodatkowych rozwiązań, takich jak trójpodział władzy, instancyjność sądownictwa i prawo obywatela do sprawiedliwego procesu czy istnienie systemu nadzoru nad konstytucyjnością prawa (skarga konstytucyjna). Należy też wspomnieć o istnieniu instytucji chroniących właściwe stosowanie prawa i kontroli władz (Trybunał Konstytucyjny, Trybunał Stanu, Najwyższa Izba Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich) oraz o systemie niezawisłych sądów.

Panel klienta

Nazwa użytkownika:

Hasło:

Polecane Publikacje
Słownik Licealisty

Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych