Marksizm

Jest to całokształt poglądów o charakterze filozoficznym, ekonomicznym i polityczno – społecznym, które odwołują się do idei sformułowanych w połowie XIX w. przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, a także do kontynuatorów ich intelektualnego dorobku. Jest to pojęcie nieprecyzyjne i szerokie, w ramach którego da się wyodrębnić kilka zasadniczych linii ideologicznych – choć zawsze nawiązujących do poglądów samego Marksa. Patrząc na zakres skutków jakie powstały w efekcie wygłoszenia tej idei, można powiedzieć, iż obok chrześcijaństwa i liberalizmu jest to trzecia najdonioślejsza idea, która tak radykalnie wpłynęła na świat Zachodni i jego kulturalne emanacje. Wiązało się to z całą pewnością z samymi ideami marksizmu, siłą ich wymowy dla popierających je jednostek i grup, ale przede wszystkim z faktem, iż były one rdzeniem ideologicznym kilku totalitarnych systemów politycznych – sowieckiego leninizmu, chińskiego maoizmu, czy doktryny głoszonej przez dyktatora Kuby Fidela Castro.

Klasycy marksizmu przyjęli założenie, że na świecie istnieje tylko materia i rządzi się prawami dialektyki, czyli nieustannego konfliktu naturalnych przeciwieństw, dając dynamikę wszelkim procesom przyrodniczym i zmianom społecznym. Koncepcję tą Marks określił mianem „materializmu historycznego”, a Engels „socjalizmu naukowego”. Sama idea była zaś zaczerpnięta z koncepcji filozoficznych Georga Wilhelma Friedricha Hegla, który w idei dialektyki upatrywał naczelną zasadę funkcjonowania świata.

Marks uważał, iż jedynym światem który istnieje jest świat materii. Tylko on realnie istnieje. Idee zaś nie tyle są realnym odwzorowaniem świata materialnego, co konsekwencjami warunków w jakich żyjemy. Marks uważał bowiem iż „byt określa świadomość”, a zatem człowiek w swoim myśleniu nie jest wolny, lecz zdeterminowany przez otaczające go warunki społeczne i materialne. Tak więc to, co ludzie określają za rzeczywistość, są jej pozorami. Uwarunkowania historyczne i społeczne nie pozwalają ludziom wydobyć się ponad pewne schematy.

Marks uważał, iż system społeczny panujący w poszczególnych społeczeństwach ma swoją określoną konstrukcję i swój cel. Konstrukcją jest podporządkowanie, a celem utrzymanie panowania i dominacji. Kto podlega, a kto dominuje? Wszystko zależy od określonego stadium rozwoju historycznego danego społeczeństwa. W XIX wieku, kiedy żył Marks, panowanie spoczywało w rękach burżuazji, zaś podległa jej i wyzyskiwana przez nią była klasa robotnicza. Stosunki społeczne panujące w ówczesnym społeczeństwie nie były neutralne. Służyły bowiem utrzymaniu status quo jakim był wyzysk. Marks twierdził, iż wszystkiemu winna jest prywatna własność. To ona stanowi przedmiot podziału i różnicowania się społeczeństwa, w efekcie czego dochodzi w nim do konfliktu. Ów konflikt jest zaś motorem historii, doprowadzającym do kolejnych zmian i przekształceń w strukturze społecznej. Marks postulował więc zlikwidowanie własności i stworzenie społeczeństwa bezklasowego, w której zapanowałaby władza robotników zwana dyktaturą proletariatu. Byłoby to swoiste „ostatnie” społeczeństwo, jako, że brak własności zatrzymałby dalsze przemiany. Zniknąłby konflikt będący ich kluczem, a zainicjowany komunizm oznaczałby „koniec historii”, to znaczy brak kolejnych zmian.

Z tych też powodów Marks był radykalnym krytykiem kapitalizmu. Uważał, iż liberalna koncepcja wolności powiązana z kapitalizmem są jedynie formami intelektualnymi maskującymi właściwe intencje – czyli wyzysk. Marks krytykował pojęcie wolnej gospodarki i kontraktu, jaki zawiera kapitalista z robotnikiem. Kapitalista wykorzystywał pracę innych, samemu nie ponosząc – wedle Marksa – żadnego wysiłku, nie tworzył żadnej nowej jakości. Wykorzystywał posiadany kapitał do kupowania pracy robotnika. Ten zaś – nie mając jak kiedyś chłop zabezpieczenia we własnej ziemi – musiał się godzić na określone warunki, nieadekwatne do włożonej w dane zadanie pracy. Marks postulował zatem obalenie istniejącego porządku społecznego wraz z jej dotychczasową sprawiedliwością, a na jej miejsce powołanie nowej, komunistycznej. Uważał zresztą, iż odkryte przez niego prawa dziejowe doprowadzą do obalenia kapitalizmu, tak jak wcześniej kapitalizm zastąpił feudalizm, a feudalizm niewolnictwo.

Niezwykle ważną kwestią jaką należy podjąć jest określenie wpływu filozofii marksistowskiej na kształt systemów polityczno – gospodarczych w Europie i na świecie. Przede wszystkim w roku 1917 na skutek rewolucji bolszewickiej Rosja stała się pierwszym na świece państwem oficjalnie kierującym się ideami polityczno – społecznymi Marksa. Przekonanie o dziejowości całego procesu przemian (a zatem faktu, iż po kapitalizmie niechybnie zapanuje komunizm) spowodowało, iż wszystkich przeciwników „nieuchronności” fizycznie likwidowano, a samo państwo stało się wielka maszyną propagandy, inwigilacji i terroru (Stalin uważał, iż państwo to narzędzie do miażdżenia przeciwników klasowych). Po II wojnie światowej ruch marksistowski rozlał się na wiele innych państw jak choćby Chiny Mao Tse Tunga, Kubę Fidela Castro czy reżimu Indochin (Wietnam, Kambodża). Wszędzie gdzie panował marksizm (komunizm), ustrój gospodarczy oparto na społecznej własności środków produkcji (nacjonalizacja majątków), z centralnym planowaniem i zarządzaniem, zastępującymi mechanizm rynkowy w regulacji procesów gospodarczych. Miało to w teorii doprowadzić do idealnego, nie opartego na rywalizacji rozwoju gospodarczego i pełnego zaspokojenia potrzeb danego społeczeństwa. Zasadą sprawiedliwości panującą w systemie miało być hasło „każdemu według potrzeb”, które miało być realizowane poprzez rozdawnictwo dóbr i usług. Etapem przejściowym między kapitalizmem a komunizmem miał być socjalizm – etap, w którym miało istnieć jeszcze państwo (jedyna siła mogąca zlikwidować własność), jednak bez prywatnej własności.

Panel klienta

Nazwa użytkownika:

Hasło:

Polecane Publikacje
Słownik Licealisty

Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych