Demokracja

Pojęcie pochodzące od greckich słów demos i kratos oznaczające „władza ludu”. Jak wynika zatem z samego źródłosłowu jest to pewien typ ustroju politycznego, w którym władza sprawowana jest przez pełniące rolę suwerena społeczeństwo (bądź też naród w rozumieniu politologicznym). Opisując dzisiejsze społeczeństwa demokratyczne także odwołujemy się do tego poglądu, jednak ma on raczej charakter symboliczny. Dlaczego? Gdyż aby możliwe było bezpośrednie sprawowanie władzy przez naród, musi istnieć fizyczna możliwość jego zgromadzenia na przystosowanym do tego placu. I ten szczegół sprawia, iż było to możliwe jedynie w takiej społeczności jak greckie polis, czy też współczesne niewielkie gminy wiejskie. Tylko w takich warunkach członkowie danej społeczności mogą spierać się z sobą w rozpatrywanych kwestiach i na bieżąco moderować sposób rozstrzygnięcia danej sprawy.

Oczywiście wiele osób może powiedzieć: „W porządku, ale przecież istnieje współcześnie coś takiego jak referendum, w którym wszyscy obywatele posiadający prawa wyborcze mogą podjąć decyzję w danej sprawie”. Czy jednak referendum spełnia kryterium „władzy ludu”, o którym napisaliśmy powyżej? Nie, w żadnym razie. Referendum jest formą, w której stawiane jest obywatelom określone pytanie, a oni mogą jedynie ustosunkować się do niego zakreślając odpowiedź „tak” lub „nie”. Nie mogą zatem w żaden sposób wpłynąć na treść samego pytania, na aspekt rozpatrywanej sprawy, czy też na dodanie jakichś kolejnych wątków. Niejednokrotnie obywatele nie mają nawet możliwości podjęcia decyzji o przeprowadzeniu referendum (co miało miejsce w Polsce w przypadku trybu wyrażenia zgody na ratyfikację traktatu lizbońskiego – odbyła się w drodze ustawy, choć dotyczyło kwestii mającej mieć wpływ na każdy aspekt życia w Polsce).

Współczesne demokracja jest zatem demokrację przedstawicielską, pośrednią. Przejawia się w tym, iż w określonych odstępach czasu (czyli kadencjach) wybierani są przez ogół dorosłych obywateli posiadających prawa wyborcze członkowie ciała przedstawicielskiego zwane parlamentem. W Polsce składającego się z dwóch izb – Sejmu i Senatu.

Oczywiście na tym istota dzisiejszej demokracji się nie kończy. Należy do niej bowiem instytucja trójpodziału władzy, na mocy której poza ciałami legislacyjnymi powoływane są także ciała egzekutywne (władza wykonawcza) i sądownicze. Dopiero taki układ przeciwdziałający – wedle Monteskiusza – nadużyciom i tyranii, stanowi coś, co można nazwać formalnie rozumianym ustrojem demokratycznym.

Ten opis nie wyczerpuje jednak całości współcześnie rozumianej kwestii demokracji. Gdybyśmy na nim poprzestali, okazało by się, że wszystkie opisane tutaj wymogi spełniają także kraje, wobec których rodzi się wątpliwości czy rzeczywiście można im przypisać status krajów demokratycznych. Dlaczego tak się dzieje? Gdyż większość znawców tematu twierdzi, iż nie wystarczy spełniać samego kryterium formalnego (istnienie określonych procedur wyboru władz oraz ich podział), ale trzeba wykazać się realnym istnieniem kilku kolejnych kryteriów, takich jak gwarancja wolności słowa, pluralizm polityczny, wolność sumienia czy też sprawnie funkcjonujący system kontroli władzy oraz ochrony praw i wolności obywatelskich. Jeśli tego zabraknie, to trudno mówić o systemie demokratycznym pomimo że najważniejszy czynnik formalny będzie spełniony.

Tak więc demokracja rozumiana dziś w sposób właściwy to ta, którą cechuje aspekt formalny i materialny. Formalny – czyli odnoszący się do określonych procedur i podziałów, i materialny – związany z zabezpieczeniem określonego katalogu praw obywatelskich, dzięki któremu obywatele cieszą się równą ilością wolności, ograniczaną jedynie prawem (zasada równości wobec prawa). Oczywiście pewne dodatkowe kwestie będą ujawniać się w zależności od tego, kto będzie dokonywał wykładni demokracji. W przypadku osób będących zwolennikami idei solidarystycznych (chadecja, socjaldemokracja) elementem kluczowym w definiowaniu demokracji jest ustrój społeczno – gospodarczy zapewniający powszechny i możliwie równy udział obywateli w pewnym podstawowym poziomie życia, dostępie do dóbr kultury, oświaty i ochrony zdrowia. Ta forma idei demokracji realizowana jest w tzw. państwach dobrobytu. Liberał z kolei będzie krytykował takie podejście i naciskał na wycofanie się państwa z wszelkich działań etatystycznych. Konserwatysta zaś – w tym akurat aspekcie – w zależności od tego z jakich źródeł czerpie swoje doktrynalne inspiracje (bardziej klasycznych czy bardziej personalistycznych, związanych z XX wieczną interpretacją pism św. Tomasza z Akwinu), albo poprze liberała, albo socjaldemokratę i chadeka.

Pojęciem demokracji określa się także samą formę sprawowania władzy i podejmowania decyzji politycznych, stąd też będziemy rozróżniać demokrację bezpośrednią (np. weto ludowe, inicjatywa ludowa, referendum, instytucja ławnika) oraz pośrednią (wybory do parlamentu, na prezydenta oraz samorządowe, działalność obywatelska w partiach i organizacjach, petycje, listy, udział w zgromadzeniach i manifestacjach) – ta druga forma z racji rozmiarów współczesnych państw demokratycznych ma dominujący charakter i polega w najistotniejszym zakresie na okresowo dokonywanym wyborze władzy politycznej. Rozwiązanie to jest raczej formą kontroli klasy politycznej niż realnego rządzenia, gdyż wyborca dokonuje wyboru spośród oferty przedstawionej przez samą klasę polityczną (przez wielu komentatorów zjawisko to określane jest mianem „złudzenia demokracji”).

Zjawisko demokracji w szerokim rozumieniu (jako system wyłaniania władzy publicznej oraz zespół zasad ustrojowych określanych ogólnie mianem wolnościowych) rozwijało się przez wiele stuleci otrzymując swoje kolejne aspekty w całkiem różnych miejscach i różnym czasie (starożytna Grecja – demokracja ateńska, filozoficzne teorie państwa i jego ustroju; starożytny Rzym – prawo rzymskie, republikanizm, zasada obywatelstwa; średniowiecze – Magna Charta Libertatum czyli Wielka Karta Swobód; monarchie stanowe XII-XIV i rozwój zasady parlamentaryzmu; oświecenie – idea umowy społecznej, monteskiuszowski trójpodział władz, rewolucja francuska i idea praw człowieka i obywatela, pierwsze pisane konstytucje – Konstytucja Stanów Zjednoczonych, Konstytucja 3 Maja; wiek XX – rozszerzenie praw wyborczych, demokracja liberalna).

Panel klienta

Nazwa użytkownika:

Hasło:

Polecane Publikacje
Słownik Licealisty

Wiedza o społeczeństwie - maturalna praca pisemna

Wiedza o społeczeństwie - Analiza tekstów źródłowych